Bá Tử Nhân, Tên khoa học: Platycladus orientalis (L.) Franco

Bá tử nhân

Bá tử nhân là vị thuốc có tính Bình, vị Ngọt (Cam), quy vào kinh Tâm, Can, Tỳ. Dược liệu này nổi tiếng với khả năng dưỡng tâm, an thần và đặc biệt là công năng Nhuận tràng, thông tiện giúp cải thiện giấc ngủ, trị hồi hộp đánh trống ngực và khắc phục tình trạng táo bón do huyết hư [1][2][4].

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Platycladus orientalis (L.) Franco (tên đồng nghĩa: Thuja orientalis L.; Biota orientalis (L.) Endl.).

Họ: Hoàng đàn (Cupressaceae).

Tên gọi khác: Nhân hạt trắc bách diệp, bách tử nhân.

Bộ phận dùng: Nhân của hạt cây Trắc bách đã loại bỏ lớp vỏ cứng và phơi khô (Semen Platycladi).

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Thân: Cây gỗ nhỏ, cao từ 3-5m, có thể cao hơn. Thân phân nhánh nhiều theo mặt phẳng đứng, tạo thành dạng tháp. Vỏ thân màu nâu xám, nứt dọc.

Lá: Lá thuộc loại lá vảy, mọc đối, hình trứng dẹt, xếp dày đặc trên cành. Lá màu xanh đậm quanh năm.

Hoa: Cây đơn tính cùng gốc. Nón đực và nón cái mọc riêng lẻ ở đầu cành.

Quả: Quả nón (nón cái) hình trứng, khi chưa chín màu xanh, khi già chuyển màu nâu sẫm, hóa gỗ, mở thành 6-8 mảnh vảy.

Rễ, Củ: Hệ rễ phát triển mạnh, ăn sâu.

Hạt (Bá tử nhân): Hạt hình trứng hoặc bầu dục, màu trắng vàng hoặc nâu nhạt, chứa nhiều dầu, mùi thơm nhẹ [1].

Phân bổ

Nguồn gốc: Có nguồn gốc từ Trung Quốc và vùng Đông Á.

Tại Việt Nam: Cây được trồng phổ biến khắp nơi để làm cảnh, làm hàng rào và làm thuốc (thu hái lá làm vị Trắc bách diệp, hạt làm vị Bá tử nhân) [1].

Thành phần dược chất & hóa học

Các nhóm hoạt chất chính trong Bá tử nhân bao gồm:

Chất béo (Fatty oils): Chiếm tới 14%, bao gồm các acid béo không no tốt cho hệ tiêu hóa.

Tinh dầu (Essential oils): Chứa Cedrol, Thujene, Thujone giúp tạo mùi thơm và có tác dụng dược lý.

Saponin và Flavonoid: Có tác dụng bảo vệ tế bào và an thần.

Phytosterol: Giúp điều hòa cholesterol.

Công thức hóa học tiêu biểu (Cedrol): C15H26O

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Tác dụng trên hệ thần kinh trung ương: Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ hạt Platycladus orientalis có khả năng làm giảm hoạt động tự phát, kéo dài thời gian ngủ do các thuốc gây ngủ và có tác động an thần tương đối mạnh [3].

Chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh: Flavonoids trong hạt giúp ngăn ngừa stress oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào não khỏi sự lão hóa [3].

Dẫn chứng tại Việt Nam

Nghiên cứu trong nước: Bá tử nhân được ghi nhận trong Dược điển Việt Nam V về các tiêu chuẩn định danh và định lượng chất béo. Đây là vị thuốc chủ lực trong các bài thuốc YHCT dành cho người già bị mất ngủ kèm táo bón kinh niên do tân dịch hao tổn [4].