Cao cẳng, Tên khoa học: Peliosanthes teta Andrews

Cao cẳng

Cao cẳng là vị thuốc có tính hàn, vị ngọt, hơi đắng, quy vào kinh Phế và Vị. Dược liệu này nổi tiếng với khả năng thanh phế, tiêu đờm, lợi tiểu và đặc biệt là công năng bổ tỳ, chỉ khái giúp điều trị ho lâu ngày và bồi bổ cơ thể cho người suy nhược [1].

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Peliosanthes teta Andrews (tên đồng nghĩa: Peliosanthes humilis Michx.).

Họ: Hành (Liliaceae).

Tên gọi khác: Tỏi núi, Xà căn, Đại cao cẳng.

Bộ phận dùng: Rễ củ (Rhizoma et Radix Peliosanthis) và lá [1].

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Thân: Thuộc loại cây cỏ, sống lâu năm. Thân rễ ngắn, dày, mọc bò ngang với nhiều rễ con phát triển thành củ mẫm.

Lá: Lá mọc từ rễ, có cuống dài (khoảng 10–20cm). Phiến lá hình mác nhọn, dài 15–20cm, rộng 3–5cm, có nhiều gân dọc nổi rõ theo kiểu song song.

Hoa: Cụm hoa mọc thành chùm trên một cán dài từ 10–30cm phát xuất từ kẽ lá. Hoa nhỏ, màu trắng xanh hoặc hơi tím nhạt, mỗi hoa có lá bắc nhỏ đi kèm.

Quả: Quả mọng, hình cầu hoặc hình trứng, khi chín có màu xanh lam nhạt hoặc đen.

Rễ, Củ: Rễ phát triển thành củ hình trụ, màu trắng vàng, vị ngọt nhạt, hơi nhầy. Thường dùng tươi hoặc phơi khô [1].

Phân bổ

Nguồn gốc: Khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam: Cây mọc hoang phổ biến ở các vùng núi ẩm, ven suối, dưới tán rừng ở các tỉnh phía Bắc như Lào Cai (Sa Pa), Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Ninh Bình và Thanh Hóa [1].

Thành phần dược chất & hóa học

Các nhóm hoạt chất chính trong Cao cẳng bao gồm:

Saponin Steroid: Đây là nhóm hoạt chất chủ đạo, bao gồm các dẫn xuất của diosgenin và ruscogenin có tác dụng long đờm và kháng viêm.

Chất nhầy (Mucilage): Chiếm tỷ lệ lớn, giúp làm dịu niêm mạc họng.

Đường tự nhiên: Glucose, fructose.

Công thức hóa học tiêu biểu (Diosgenin): C27H42O3.

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Tác dụng kháng khuẩn: Một số nghiên cứu trên các loài thuộc chi Peliosanthes cho thấy chiết xuất methanol từ rễ có khả năng ức chế nhẹ đối với vi khuẩn Gram dương, hỗ trợ trong việc điều trị các nhiễm khuẩn đường hô hấp thông thường [3].

Đang cập nhật: Hiện tại, các nghiên cứu sâu về thử nghiệm lâm sàng (Clinical Trials) của riêng loài Peliosanthes teta trên PubMed còn hạn chế so với các loài cùng họ như Mạch môn.

Dẫn chứng tại Việt Nam

Nghiên cứu trong nước: Theo các ghi chép từ Viện Dược liệu, Cao cẳng thường được người dân vùng núi sử dụng làm vị thuốc thay thế hoặc phối hợp với Mạch môn trong các bài thuốc trị ho và nhuận phế. Các báo cáo phân loại thực vật ghi nhận đây là nguồn dược liệu dồi dào tại các khu bảo tồn thiên nhiên phía Bắc [1].