Đẳng Sâm, Tên khoa học: Codonopsis pilosula (Franch.) Nannf

Đẳng sâm

Trong Y học cổ truyền, Đẳng sâm có tính bình, vị ngọt; quy vào hai kinh Tỳ và Phế. Vị thuốc này được dùng chủ yếu để bồi bổ trung khí, kiện tỳ, ích phế, thường được dùng thay thế Nhân sâm trong các trường hợp tỳ vị hư nhược.

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Codonopsis pilosula (Franch.) Nannf..

Họ: Hoa chuông (Campanulaceae).

Tên gọi khác: Đảng sâm, Lộ đẳng sâm, Phòng đẳng sâm, Thượng đẳng sâm.

Bộ phận dùng: Rễ tươi hoặc khô (Radix Codonopsis).

Đặc điểm hình thái và Phân bổ

Mô tả: Cây thân cỏ, leo bằng thân quấn, sống lâu năm. Rễ hình trụ dài, đường kính 1,5-2cm, phân nhánh, mặt ngoài màu vàng nhạt, có nhiều vết nhăn dọc, đầu rễ có nhiều vết sẹo lồi của thân cũ.

Phân bổ: Mọc hoang và được trồng nhiều ở các vùng núi cao mát mẻ. Tại Việt Nam, Đẳng sâm phát triển tốt tại Lào Cai, Hà Giang, Kon Tum và Lâm Đồng (Cập nhật ngày 26/01/2026).

Thành phần hóa học và Dẫn chứng khoa học

Theo GS. Đỗ Tất Lợi (Trích nguyên văn sách – Trang 814)

Thành phần hóa học: Trong rễ Đẳng sâm có chứa:

Saponin, các loại đường (sucrose, glucose, inulin).

Tinh dầu, chất béo, chất nhựa.

Alcaloid (vết) và các axit amin tự do.

Dẫn chứng từ PubMed (Cập nhật 2024 – 2026)

Tác dụng điều hòa miễn dịch (Cập nhật 15/01/2026): Nghiên cứu mới nhất đăng trên PubMed khẳng định các Polysaccharide trong Đẳng sâm giúp tăng cường hoạt động của tế bào NK (Natural Killer) và tế bào đuôi gai, hỗ trợ cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh ngoại lai.

Bảo vệ niêm mạc dạ dày (Tháng 11/2025): Các báo cáo khoa học chỉ ra hoạt chất Lobetyolin có khả năng ức chế sự xâm nhập của bạch cầu trung tính vào niêm mạc dạ dày, giúp làm lành vết loét do stress oxy hóa gây ra.

Chống mệt mỏi và suy nhược (Năm 2024): Chiết xuất Đẳng sâm được chứng minh làm tăng khả năng chịu đựng của cơ thể trong điều kiện thiếu oxy và giảm tích tụ acid lactic sau vận động.

Tác dụng dược lý

Theo GS. Đỗ Tất Lợi (Trích nguyên văn sách – Trang 814)

Tác dụng dược lý: * Bổ trung, ích khí: Chữa các chứng tỳ hư, ăn không tiêu, chân tay yếu mỏi, phế hư gây ho.

Tác dụng lên máu: Làm tăng số lượng hồng cầu, huyết sắc tố và làm giảm số lượng bạch cầu (trong thí nghiệm trên thỏ).

Tác dụng lên huyết áp: Làm hạ huyết áp trong thời gian ngắn, sau đó lại nâng lên.

Theo Hướng dẫn của Bộ Y tế (2020)

Đẳng sâm được chỉ định trong các phác đồ điều trị Suy nhược cơ thể, Thiếu máu, Huyết áp thấp và các bệnh lý mạn tính thuộc thể Khí huyết hư.

Bài thuốc tham khảo

(Nguồn: Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo Y học cổ truyền – Bộ Y tế, 2020)

Bài thuốc: TỨ QUÂN TỬ THANG

Thành phần:

Nhân sâm (hoặc Đảng sâm): 12g

Bạch truật: 12g

Phục linh: 12g

Cam thảo (chích): 04g – 08g

Cách dùng: Sắc uống ngày 01 thang, chia 02 lần.

Phân tích bài thuốc:

Nhân sâm (Đảng sâm): Vị ngọt ôn, bổ khí, kiện tỳ, dưỡng vị là Quân.

Bạch truật: Vị đắng ôn, kiện tỳ, táo thấp là Thần.

Phục linh: Vị ngọt nhạt, thẩm thấp, kiện tỳ là Tá.

Cam thảo: Vị ngọt ôn, ích khí hòa trung, điều hòa các vị thuốc là Sứ.

Công dụng: Ích khí, kiện tỳ.

Chủ trị: Tỳ vị khí hư, vận hóa kém, người mệt mỏi, ăn ít, đại tiện lỏng, chất lưỡi nhạt, rêu trắng, mạch hư.

Lưu ý khoa học và Khuyến cáo

Kiêng kỵ: Người có thực hỏa, khí trệ, tà khí còn thịnh thì không nên dùng. Theo nguyên tắc “Thập bát phản”, Đẳng sâm không được dùng chung với vị thuốc Lê lô.

Liều dùng: Hàng ngày dùng từ 6g đến 15g. Trường hợp bệnh nặng có thể dùng đến 40g dưới dạng thuốc sắc, thuốc viên hoặc rượu thuốc.

Bảo quản: Rễ Đẳng sâm chứa nhiều đường nên rất dễ bị mốc mọt. Cần phơi thật khô, bảo quản trong bao kín hoặc thùng có vôi hút ẩm. Định kỳ kiểm tra để tránh sâu mọt (Cảnh báo cập nhật ngày 26/01/2026).