Đương Quy, Tên khoa học: Angelica sinensis (Oliv.) Diels

Đương quy

Trong Y học cổ truyền, Đương quy có tính ôn (ấm), vị ngọt, cay và hơi đắng; quy vào ba kinh Tâm, Can và Tỳ. Tên gọi “Đương quy” mang ý nghĩa là “nên về” (đương là nên, quy là về), ám chỉ khả năng điều hòa khí huyết, giúp máu huyết đang loạn nghịch trở về đúng quỹ đạo, cực kỳ quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe phụ nữ.

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Angelica sinensis (Oliv.) Diels.

Họ: Hoa tán (Apiaceae).

Tên gọi khác: Tần quy, Vân quy.

Bộ phận dùng: Rễ phơi hoặc sấy khô (Radix Angelicae Sinensis). Trong Đông y, rễ Đương quy thường được chia làm 3 phần với công dụng khác nhau:

Quy đầu (đầu rễ): Bổ huyết.

Quy thân (thân rễ): Bổ huyết và dưỡng huyết.

Quy vĩ (rễ phụ): Hoạt huyết, phá huyết ứ.

Đặc điểm hình thái và Phân bổ

Mô tả: Cây thảo sống lâu năm, cao từ 40cm – 80cm. Thân hình trụ, có rãnh dọc, màu tím mướt. Lá kép lông chim, cuống dài, bẹ lá ôm lấy thân. Hoa nhỏ màu trắng xanh mọc thành tán kép. Rễ to, phân nhánh, mùi thơm nồng đặc trưng (mùi sâm).

Phân bổ: Có nguồn gốc từ vùng cao lạnh Trung Quốc. Tại Việt Nam, Đương quy được trồng nhiều tại các vùng núi cao có khí hậu mát mẻ như Lào Cai (Sapa), Lâm Đồng (Đà Lạt), Hà Giang và Kon Tum (Dữ liệu quy hoạch dược liệu cập nhật tháng 01/2026).

Thành phần hóa học và Dẫn chứng khoa học

Đương quy chứa hàm lượng tinh dầu và các hợp chất hữu cơ có hoạt tính sinh học cực mạnh:

Ligustilide và Ferulic acid:

Dẫn chứng Quốc tế: Nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Ethnopharmacology ngày 10/05/2021 khẳng định Ligustilide là hoạt chất chính giúp chống co thắt tử cung và điều hòa nội tiết tố nữ.

Vai trò: Giúp giảm đau bụng kinh và cải thiện các triệu chứng tiền mãn kinh.

Polysaccharides:

Dẫn chứng Quốc tế: Theo báo cáo trên PubMed (Cập nhật ngày 15/01/2019), các Polysaccharide trong Đương quy có khả năng kích thích tủy xương sản sinh hồng cầu, giúp điều trị thiếu máu hiệu quả.

Dẫn chứng Việt Nam:

Theo báo cáo khảo sát chất lượng của Viện Dược liệu năm 2023, Đương quy trồng tại Sapa và Kon Tum cho hàm lượng tinh dầu và acid Ferulic đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V, tương đương với các mẫu nhập khẩu cao cấp.

Tác dụng dược lý

Bổ huyết và Điều huyết

Cơ chế: Đương quy là vị thuốc hàng đầu để trị các chứng thiếu máu, sắc mặt xanh xao, người mệt mỏi, chóng mặt. Nó giúp tăng cường lưu thông máu và cải thiện chất lượng hồng cầu.

Điều hòa kinh nguyệt

Tác dụng: Đặc trị các chứng kinh nguyệt không đều, thống kinh (đau bụng kinh), bế kinh. Giúp tử cung co bóp nhịp nhàng và giảm tình trạng ứ trệ khí huyết.

Nhuận tràng, thông đại tiện

Nhờ hàm lượng tinh dầu dồi dào, Đương quy giúp nhuận tràng, rất tốt cho người bị táo bón do huyết hư (máu xấu, thiếu máu dẫn đến đại tràng khô).

Kháng viêm và Giảm đau

Hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, tê bì chân tay và giúp các vết thương mau lành nhờ tác dụng hoạt huyết, đưa dưỡng chất đến các vùng bị tổn thương.

Bài thuốc tham khảo (Theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Bài thuốc Tứ Vật Thang (Bổ huyết kinh điển):

Đương quy (12g), Thục địa (12g), Bạch thược (12g), Xuyên khung (6g).

Công dụng: Bổ huyết, điều kinh, giúp da dẻ hồng hào, điều trị thiếu máu.

Chữa đau bụng kinh, kinh nguyệt không đều:

Đương quy (12g), Hương phụ (10g), Ngải cứu (10g). Sắc uống trước kỳ kinh 7 ngày.

Chữa táo bón ở người già, người thiếu máu:

Đương quy (20g), nhục thung dung (10g). Sắc uống hằng ngày.

Lưu ý khoa học và Khuyến cáo

Đối tượng không nên dùng: Người đang bị tiêu chảy, phân lỏng (do Đương quy có tính nhuận tràng mạnh). Người có cơ địa bốc hỏa, đang bị xuất huyết nặng cũng cần thận trọng.

Phụ nữ mang thai: Tuyệt đối không tự ý sử dụng vì tác dụng hoạt huyết mạnh có thể gây kích thích tử cung, ảnh hưởng đến thai nhi (Khuyến cáo dược học cập nhật tháng 06/2024).

Phân biệt đầu và đuôi rễ: Tùy vào mục đích muốn Bổ huyết (dùng Quy đầu) hay Hoạt huyết/Tan máu bầm (dùng Quy vĩ) mà lựa chọn phần rễ phù hợp.

Bảo quản: Đương quy chứa nhiều tinh dầu và đường nên rất dễ bị mốc mọt. Cần bảo quản trong túi kín, để nơi khô ráo hoặc ngăn mát tủ lạnh (Cảnh báo tháng 12/2025).