Hoa nhài, Tên khoa học: Jasminum sambac (L.) Ait

Hoa nhài

Trong Y học cổ truyền, Hoa nhài (còn gọi là Mạt lợi hoa) có tính mát, vị cay, ngọt; quy vào các kinh Tâm, Tỳ và Vị. Đây là vị thuốc nổi tiếng với công năng thanh nhiệt, giải biểu, lợi thấp và đặc biệt là tác dụng an thần, giúp thư giãn hệ thần kinh trung ương.

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Jasminum sambac (L.) Ait..

Họ: Nhài (Oleaceae).

Tên gọi khác: Mạt lợi hoa, Jasmine.

Bộ phận dùng: Hoa tươi hoặc phơi khô. Ngoài ra, lá và rễ cũng được sử dụng trong một số bài thuốc đặc hiệu.

Đặc điểm hình thái và Phân bổ

Mô tả: Cây bụi nhỏ, cành khẳng khiu, có thể vươn dài thành dạng leo. Lá hình bầu dục, bóng mượt, mọc đối. Hoa màu trắng, mọc thành cụm ở đầu cành hoặc nách lá, mùi thơm rất đặc trưng và quyến rũ.

Phân bổ: Cây được trồng phổ biến làm cảnh và làm thuốc trên khắp Việt Nam. Hoa thường được thu hái vào mùa hè và mùa thu khi mới chớm nở.

Thành phần hóa học và Dẫn chứng khoa học

Theo GS. Đỗ Tất Lợi (Trích nguyên văn sách – Trang 139)

Thành phần hóa học: * Trong hoa nhài chứa một lượng tinh dầu rất thấp (khoảng 0,08%).

Thành phần chủ yếu của tinh dầu là: Benzyl axetat (C9H10O2), Linalool (C10H18O), Rượu benzylic, Indol và Jasmon.

Dẫn chứng từ PubMed và Khoa học hiện đại (Cập nhật 2024 – 2026)

Tác dụng an thần và giảm Cortisol (Cập nhật 12/2025): Nghiên cứu đăng trên PubMed khẳng định việc hít ngửi hương thơm linalool từ Hoa nhài hoặc uống trà hoa nhài làm giảm nồng độ Cortisol trong nước bọt, giúp giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ ở người bị rối loạn lo âu.

Hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh (Tháng 08/2024): Các flavonoid trong Jasminum sambac được chứng minh có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh khỏi sự tổn thương do stress oxy hóa, hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh lý thoái hóa thần kinh.

Kháng khuẩn và chống viêm (Năm 2024): Chiết xuất methanol từ hoa nhài cho thấy khả năng ức chế mạnh các vi khuẩn gây bệnh đường ruột và giảm các phản ứng viêm cấp tính trên mô hình thực nghiệm.

Tác dụng dược lý

Theo GS. Đỗ Tất Lợi (Trích nguyên văn sách – Trang 139)

Tác dụng:

Thanh nhiệt, giải biểu, lợi thấp.

Chữa đau mắt, sưng đỏ.

Chữa lỵ, mụn nhọt ngoài da.

Rễ nhài có tác dụng an thần mạnh (thường dùng chữa mất ngủ, ngã sưng đau).

Theo Hướng dẫn của Bộ Y tế (2020)

Hoa nhài được sử dụng trong các phác đồ điều trị Thất miên (Mất ngủ) thể Tâm tỳ hư hoặc Can khí uất kết nhằm giúp bệnh nhân an thần, dễ đi vào giấc ngủ.

Ngoài ra, nó còn được phối hợp trong các trà dược điều trị Huyễn vựng (Tăng huyết áp) để hỗ trợ hạ áp và làm dịu thần kinh.

Bài thuốc tham khảo

Chữa đau mắt sưng đỏ (Theo GS. Đỗ Tất Lợi):

Thành phần: Hoa nhài 6g.

Cách dùng: Sắc nước uống; hoặc dùng nước sắc hoa nhài để rửa mắt.

Chữa mất ngủ, an thần (Nghiệm phương trích trong tài liệu Bộ Y tế 2020):

Thành phần: Hoa nhài khô 10g, Tâm sen 6g, Hạt muồng (sao đen) 10g.

Cách dùng: Hãm với nước sôi như trà, uống trong ngày, đặc biệt là vào buổi chiều tối.

Chữa lỵ (Theo GS. Đỗ Tất Lợi):

Thành phần: Hoa nhài 3 – 6g.

Cách dùng: Sắc nước uống hàng ngày.

Lưu ý khoa học và Khuyến cáo

Kiêng kỵ: Do hoa nhài có tính mát và tác dụng hành khí, người có cơ thể hư hàn (dễ bị lạnh bụng, tiêu chảy), phụ nữ đang mang thai cần thận trọng khi sử dụng liều cao hoặc uống quá nhiều trà hoa nhài đậm đặc.

Liều dùng: Hoa dùng từ 3g – 6g (khô), rễ dùng từ 1g – 3g.

Bảo quản: Hoa tươi rất nhanh héo và mất mùi. Hoa khô cần được sấy ở nhiệt độ thấp để giữ tinh dầu, bảo quản trong lọ thủy tinh kín màu sẫm, tránh ánh sáng trực tiếp và độ ẩm cao (Cảnh báo cập nhật ngày 26/01/2026).