Kinh Giới, Tên khoa học: Elsholtzia cristata Willd

Kinh giới

Kinh giới là vị thuốc có tính Ấm, vị Cay, quy vào kinh Phế và Can. Dược liệu này nổi tiếng với khả năng tán hàn giải biểu, thấu chẩn, tiêu viêm và đặc biệt là công năng chỉ huyết (khi sao cháy thành Kinh giới than) giúp điều trị các chứng chảy máu, cảm mạo phong hàn và các bệnh lý dị ứng ngoài da [1][2].

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Elsholtzia cristata Willd. (tên đồng nghĩa: Elsholtzia ciliata (Thunb.) Hylander).

Họ: Hoa môi (Lamiaceae).

Tên gọi khác: Khương giới, Giả tô, Tương nhu (cần phân biệt với các loại Hương nhu).

Bộ phận dùng: Phần trên mặt đất (thân, lá, hoa) của cây Kinh giới. Tên dược liệu: Herba Elsholtziae.

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Thân: Cây thảo, mọc đứng, cao khoảng 0,3 – 0,6m. Thân vuông, có lông mịn ngắn, phân nhánh nhiều từ gốc.

Lá: Lá mọc đối, cuống dài khoảng 2 – 3cm. Phiến lá hình trứng thuôn nhọn, mép có răng cưa rõ, dài 5 – 8cm, rộng 2 – 3cm. Lá có mùi thơm đặc trưng khi vò nát.

Hoa: Hoa nhỏ, màu tím nhạt, mọc thành bông ở đầu cành hoặc nách lá. Điểm đặc trưng là các hoa thường mọc lệch về một bên của trục bông hoa. Đài hoa hình chuông, tràng hoa có 2 môi.

Quả: Quả gồm 4 quả nang nhỏ, hình trứng, mặt nhẵn, màu nâu xám.

Rễ: Rễ chùm, phát triển mạnh ở tầng đất mặt. Dược liệu thường dùng tươi hoặc phơi khô trong râm (vi phân) [1].

Phân bổ

Nguồn gốc: Châu Á ôn đới và nhiệt đới.

Tại Việt Nam: Mọc hoang và được trồng phổ biến ở khắp các tỉnh thành để làm rau gia vị và làm thuốc. Các vùng trồng trọng điểm gồm Nam Định, Hưng Yên, Hà Nội [1].

Thành phần hóa học

Các nhóm hoạt chất chính quyết định giá trị dược lý của Kinh giới bao gồm:

Tinh dầu (khoảng 1,8%): Thành phần chủ yếu là Elsholtziaceton (C10H14O2), d-limonen, dehydroelsholtziaceton.

Flavonoid: Luteolin, Apigenin có tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm.

Nhóm chất khác: Các acid hữu cơ và dẫn xuất polyphenol.

Công thức hóa học tiêu biểu (Limonen): C10H16 [1].

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Tác dụng kháng khuẩn: Tinh dầu từ Elsholtzia ciliata đã được chứng minh có khả năng ức chế sự phát triển của tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và trực khuẩn mủ xanh.

Tác dụng chống dị ứng: Các nghiên cứu trên mô hình thực nghiệm cho thấy chiết xuất Kinh giới làm giảm giải phóng Histamin từ đại thực bào, hỗ trợ điều trị mề đay, mẩn ngứa [3].

Dẫn chứng tại Việt Nam

Nghiên cứu trong nước: Viện Dược liệu ghi nhận tác dụng làm ra mồ hôi, hạ sốt và kháng viêm của Kinh giới trong các bài thuốc điều trị cảm cúm. Kinh giới sao cháy (Kinh giới than) được sử dụng rộng rãi trong các bệnh viện YHCT để cầm máu [1].