Mạch nha là vị thuốc có tính bình, vị ngọt, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can. Dược liệu này nổi tiếng với khả năng tiêu thực hòa trung, kiện tỳ khai vị và đặc biệt là công năng hồi nhũ (thôi bú) giúp điều trị chứng tích trệ thức ăn do tinh bột, bụng đầy chướng và hỗ trợ cai sữa cho phụ nữ [1][2].

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Hordeum vulgare L.

Họ: Lúa (Poaceae).

Tên gọi khác: Mầm lúa mạch, Đại mạch nha.

Bộ phận dùng: Hạt chín đã nảy mầm phơi khô của cây Đại mạch. Nếu dùng hạt Đại mạch chưa nảy mầm thì gọi là Đại mạch.

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Cây Đại mạch: Là loại cây thảo sống hàng năm, cao khoảng 0,6m – 1m. Thân rỗng, có nhiều đốt rải rác. Lá hình mác, phẳng, mép lá hơi nhám.

Hoa: Hoa mọc thành bông đơn độc ở ngọn thân, gồm nhiều bông nhỏ xếp sát nhau.

Dược liệu Mạch nha: Là hạt hình thoi, dài khoảng 8-12mm, đường kính 3-4mm. Mặt ngoài màu vàng nhạt, phía lưng có bao hoa bao bọc. Đặc điểm quan trọng nhất là hạt có mầm (rễ con) mọc ra, dài khoảng 0,2-0,5cm.

Mùi vị: Mùi thơm nhẹ đặc trưng, vị hơi ngọt.

Phân bổ

Nguồn gốc: Cây Đại mạch được trồng rộng rãi ở các vùng ôn đới trên thế giới (Châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Quốc).

Tại Việt Nam: Đại mạch chủ yếu được nhập khẩu. Tuy nhiên, trong dân gian Việt Nam thường dùng mầm lúa (Cốc nha) để thay thế, mặc dù về mặt y học cổ truyền, Mạch nha (mầm đại mạch) có tác dụng tiêu hóa tinh bột mạnh hơn.

Thành phần dược chất & hóa học

Các nhóm hoạt chất chính quyết định giá trị dược lý của Mạch nha bao gồm:

Hệ thống Enzyme: Chứa hàm lượng rất cao Amylase, Diastase, Invertase, Lipase. Đây là các enzyme giúp thủy phân tinh bột thành đường.

Đường: Chủ yếu là Maltose, Glucose, Saccharose.

Vitamin: Giàu Vitamin nhóm B (B1, B2, B3), Vitamin C và E.

Alkaloid: Chứa một lượng nhỏ Hordenine.

Công thức hóa học tiêu biểu (Hordenine): C10H15NO.

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Hỗ trợ tiêu hóa: Các nghiên cứu khẳng định Amylase trong Mạch nha hoạt động mạnh mẽ nhất ở môi trường pH hơi acid của dạ dày, giúp phân cắt các chuỗi tinh bột phức tạp thành đường đơn dễ hấp thụ [3].

Tác dụng hồi nhũ: Hoạt chất Hordenine trong Mạch nha được chứng minh có khả năng ức chế sự tiết Prolactin (hormone kích thích sản sinh sữa), hỗ trợ quá trình cai sữa diễn ra tự nhiên [3].

Dẫn chứng tại Việt Nam

Theo các nghiên cứu của Viện Dược liệu, Mạch nha khi được sao vàng (Sao Mạch nha) sẽ làm tăng hiệu quả kiện tỳ, trong khi sao cháy (Mạch nha thán) lại thiên về tác dụng tiêu tích trệ mạnh hơn.

Tác dụng dược lý và Bài thuốc

Tác dụng dược lý

Tiêu thực hóa tích: Đặc trị chứng đầy bụng, khó tiêu do ăn quá nhiều đồ nếp, tinh bột hoặc bánh kẹo.

Sơ can giải uất: Hỗ trợ điều trị các chứng đau tức ngực sườn do can khí uất kết.

Hồi nhũ (Cai sữa): Làm giảm và dừng hẳn sự tiết sữa của phụ nữ trong giai đoạn cai sữa cho con.

Bài thuốc tham khảo (Trích GS. Đỗ Tất Lợi & Bộ Y tế)

Bài thuốc 1: Chữa ăn uống không tiêu, bụng đầy trướng

Thành phần: Mạch nha 15g, Sơn tra 12g, Thần khúc 12g.

Cách dùng: Sắc nước uống hàng ngày sau bữa ăn.

Công dụng: Tiêu thực, hòa vị.

Bài thuốc 2: Chữa cai sữa (Hồi nhũ)

Thành phần: Mạch nha (sao vàng) 60g – 100g.

Cách dùng: Sắc với nước, chia uống 2 lần trong ngày. Uống liên tục 2-3 ngày.

Chủ trị: Phụ nữ muốn cai sữa hoặc sữa chảy quá nhiều gây căng đau bầu vú.

Lưu ý khoa học và Khuyến cáo

Liều lượng: Mức dùng an toàn trong ngày từ 10g đến 15g (dạng sắc hoặc bột). Nếu dùng để cai sữa có thể dùng liều cao từ 60g – 100g.

Kiêng kỵ:

Phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không dùng vì sẽ làm mất sữa.

Người bị tích trệ không phải do tinh bột: Hiệu quả sẽ kém hơn nếu nguyên nhân đầy bụng do quá nhiều đạm (thịt) hoặc mỡ.

Tác dụng phụ: Hầu như không có. Tuy nhiên, không nên dùng Mạch nha đã bị mốc vì có thể chứa độc tố nấm.

Bảo quản: Để nơi khô ráo, thoáng mát. Dược liệu rất dễ bị mọt và ẩm mốc do chứa nhiều đường và tinh bột.

Nguồn tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2006), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học, trang 332. [1]

Bộ Y tế (2017), Dược điển Việt Nam V, Tập 2. [2]

National Center for Biotechnology Information (NCBI) – Enzymatic activity and pharmacological uses of Malted Barley. [3]