Một dược, Tên khoa học: Commiphora myrrha (Nees) Engl

Một dược

Một dược – Vị thuốc quý thuộc nhóm Hoạt huyết khứ ứ, nổi tiếng với khả năng hành khí, hoạt huyết, tiêu sưng và giảm đau mạnh mẽ, được ví như “vị thuốc hộ thân” trong các trường hợp chấn thương, tụ máu và các vết thương ngoài da khó lành. [1][2]

Đặc tính Y học cổ truyền (YHCT):

Tính, Vị: Vị đắng, cay (Khổ, tân), tính bình.

Quy kinh: Quy vào các kinh Tâm, Can và Tỳ.

Công năng chủ chốt: Hoạt huyết khứ ứ, tiêu thũng chỉ thống (giảm đau, tan sưng), sinh cơ (thúc đẩy lên da non). [1][2]

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Commiphora myrrha (Nees) Engl. (tên đồng nghĩa: Commiphora abyssinica Engl.).

Họ: Trám (Burseraceae).

Tên gọi khác: Mạt dược.

Bộ phận dùng: Chất nhựa dầu (gum-resin) tiết ra từ thân cây hoặc cành cây, để khô thành những cục không đều nhau (Myrrha).

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Thân: Cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, cao khoảng 3m. Thân cây có gai, vỏ thân có màu xám nhạt hoặc màu vàng. Cành khẳng khiu, gai góc.

Lá: Lá kép gồm 3 lá chét nhưng thường chỉ thấy lá chét ở giữa phát triển, hình trứng ngược, mép lá có răng cưa ở phần đỉnh.

Hoa: Hoa nhỏ, mọc đơn độc hoặc thành xim ở kẽ lá.

Quả: Quả hạch, hình trứng, đầu nhọn.

Dược liệu (Một dược): Nhựa cây tự tiết ra qua các khe nứt của vỏ hoặc do con người rạch thân cây. Lúc đầu nhựa có dạng dịch lỏng đặc màu trắng hoặc vàng nhạt, sau gặp không khí đông cứng lại thành các khối không đều màu đỏ nâu hoặc nâu sẫm, mặt ngoài sần sùi, mùi thơm đặc trưng, vị đắng.

Phân bổ

Nguồn gốc: Các vùng ven biển phía Đông Bắc châu Phi (Somalia, Ethiopia) và bán đảo Ả Rập (Yemen, Oman).

Tại Việt Nam: Cây không mọc tự nhiên. Dược liệu Một dược hiện nay hoàn toàn phải nhập khẩu từ các nước Trung Đông và Châu Phi.

Thành phần dược chất & hóa học

Thành phần hóa học của Một dược rất phức tạp, quyết định giá trị dược lý đặc biệt của nó:

Nhựa (Resin): Chiếm 25 – 45%, gồm các axit nhựa (axit commiphoric), các terpenoid (heeraboresen).

Gôm (Gum): Chiếm 30 – 60%, bao gồm các polysaccharide khi thủy phân cho ra galactose, arabinose.

Tinh dầu (Volatile oil): Chiếm 3 – 8%, chứa các hợp chất như m-cresol, cuminaldehyde, eugenol, pinene. Đây là thành phần tạo nên mùi thơm nồng của dược liệu.

Công thức hóa học tiêu biểu (Eugenol): C10H12O2

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Tác dụng giảm đau và kháng viêm: Các nghiên cứu chỉ ra rằng Một dược chứa các sesquiterpene có khả năng tác động lên các thụ thể opioid ở hệ thần kinh trung ương, giúp giảm đau hiệu quả. Ngoài ra, nó còn ức chế sự sản sinh các cytokine gây viêm. [3]

Tác dụng kháng khuẩn: Một dược có hoạt tính mạnh đối với các loại vi khuẩn gây bệnh ngoài da và một số chủng nấm, giúp ngăn ngừa nhiễm trùng vết thương.

Dẫn chứng tại Việt Nam

Ứng dụng lâm sàng: Một dược được ghi nhận trong Dược điển Việt Nam và các tài liệu của Bộ Y tế là vị thuốc quan trọng trong điều trị chấn thương phần mềm và các bệnh lý phụ khoa do huyết ứ. [1][2]