Ngũ vị tử, Tên khoa học: Schisandra chinensis (Turcz.) Baill

Ngũ vị tử

Ngũ vị tử là vị thuốc có tính Ôn (Ấm), quy vào kinh Phế, Thận, Tâm. Đúng như tên gọi “quả năm vị”, dược liệu này hội tụ đủ: vị Chua, Ngọt, Đắng, Cay, Mặn, trong đó vị Chua (Toan) là nổi bật nhất. Ngũ vị tử nổi tiếng với khả năng liễm Phế, bổ Thận, sinh tân, chỉ hãn và đặc biệt là công năng Sáp tinh, chỉ tả giúp điều trị chứng di tinh, tiêu chảy kéo dài vào sáng sớm và bồi bổ cơ thể suy nhược [1][2][4].

Danh pháp và Phân loại học

Tên khoa học: Schisandra chinensis (Turcz.) Baill. (thường gọi là Bắc ngũ vị tử).

Họ: Ngũ vị tử (Schisandraceae).

Tên gọi khác: Ngũ vị, Huyền cập.

Bộ phận dùng: Quả chín phơi hay sấy khô (Fructus Schisandrae).

Mô tả hình thái và Phân bổ

Đặc điểm hình thái (Dựa theo GS. Đỗ Tất Lợi)

Thân: Cây thuộc loại dây leo gỗ, có thể dài tới 8m. Thân cành có nốt sần, vỏ màu nâu nhạt.

Lá: Lá mọc so le, hình trứng hoặc bầu dục rộng, dài 5-11cm, rộng 3-7cm. Mép lá có răng cưa nhỏ, thưa. Cuống lá dài, mảnh.

Hoa: Hoa đơn tính, cùng gốc. Hoa có 6-9 cánh màu trắng hoặc hồng nhạt, mùi thơm nhẹ.

Quả: Quả mọng hình cầu, đường kính khoảng 5-7mm. Khi chín quả có màu đỏ thẫm hoặc đen tía, tập trung thành từng chùm dài.

Đặc điểm “Ngũ vị”: Vỏ và thịt quả có vị chua, ngọt; hạt có vị cay, đắng; toàn bộ quả khi nhai kỹ có vị mặn [1].

Phân bổ

Nguồn gốc: Phân bố chủ yếu ở vùng Đông Bắc Trung Quốc, vùng Viễn Đông của Nga, Triều Tiên và Nhật Bản.

Tại Việt Nam: Trong nước có loài “Nam ngũ vị” (Kadsura sp.) mọc hoang ở các vùng núi cao như Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng. Tuy nhiên, vị Bắc ngũ vị tử nhập khẩu vẫn được đánh giá cao hơn về giá trị dược liệu [1].

Thành phần dược chất & hóa học

Các nhóm hoạt chất chính quyết định giá trị dược lý của Ngũ vị tử bao gồm:

Lignans: Đây là nhóm hoạt chất đặc trưng nhất với hơn 30 dẫn xuất, tiêu biểu là Schisandrin, Schisandrol, Deoxyschisandrin, Gomisin.

Acid hữu cơ: Acid citric, acid malic, acid tartaric.

Vitamin & Khoáng chất: Giàu Vitamin C, Vitamin E và tinh dầu.

Đường và chất béo: Chiếm tỷ lệ đáng kể trong thịt quả.

Công thức hóa học tiêu biểu (Schisandrin): C24H32O7

Dẫn chứng khoa học

Dẫn chứng quốc tế (Hệ thống PubMed – NCBI)

Tác dụng bảo vệ gan: Các Lignans trong Ngũ vị tử (đặc biệt là Schisandrin B) được chứng minh có khả năng làm giảm men gan (ALT, AST), bảo vệ tế bào gan khỏi các tổn thương do độc tố và rượu thông qua việc tăng cường mức độ glutathione trong gan [3].

Tác dụng thích nghi (Adaptogen): Ngũ vị tử giúp cơ thể tăng khả năng chịu đựng đối với stress, mệt mỏi và cải thiện hiệu suất làm việc trí óc cũng như thể lực [3].

Dẫn chứng tại Việt Nam

Nghiên cứu trong nước: Dược điển Việt Nam V quy định hàm lượng Schisandrin trong Ngũ vị tử không được thấp hơn 0,4%. Các nghiên cứu tại Học viện Quân y cũng ứng dụng Ngũ vị tử trong các chế phẩm hỗ trợ phục hồi sức khỏe cho người lao động nặng và vận động viên [4].